توليدات كشاورزى با وجودى كه قسمت اعظم سرزمين از صحارى و يا كوهستان تشكيل شده بود ( و اكنون نيز چنين است ) ، بسيار گوناگون بود . در كنار آن حوزه وسيعى نيز وجود داشت كه به علت زمينهاى خوب كشاورزيش معروف بود ، مانند فرغانه ، « 38 » نواحى اطراف سمرقند ، « 39 » كش ، « 40 » خوارزم ، « 41 » ناحيه بلخ ، « 42 » بادغيس ، « 43 » هرات ، « 44 » بخشى از سيستان « 45 » و كرمان ، « 46 » طبرستان « 47 » و گيلان . « 48 » - با افزايش جمعيّت به‌ويژه در اثر تبديل جنگلها « 49 » به مزارع كشاورزى توسعه يافت در خوارزم نيز با حركت شنهاى روان و انبوه شدن آنها در بخش غربى و ميانى به زمينهاى زراعى اضافه شد . « 50 »

--> ( 38 ) . مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 271 . توضيحات آمارى بعدى در وهلهء اول به‌عنوان تكمله و سند نقشه‌ها منظور شده است . ( 39 ) . مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 279 . ( 40 ) . مقدسى ، ص 283 . ( 41 ) . مقدسى ، ص 284 . ( 42 ) . مقدسى ، ص 303 . ( 43 ) . مقدسى ، ص 308 . ( 44 ) . مقدسى ، ص 307 . ( 45 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 247 . ( 46 ) . اصطخرى ، ص 162 . ( 47 ) . حدود العالم ، ص 134 . ( 48 ) . اصطخرى ، ص 201 ؛ حدود العالم ، ص 136 و بعد ؛ ابن اثير : الكامل ، ج 8 ، ص 77 . ( 49 ) . از مناطق جنگلى به ندرت مىشنويم ، مثلا نزديك مرند در آذربايجان : طبرى : تاريخ 3 ، ص 1381 . ( سال 234 ه / 49 - 848 م ) ؛ حوالى تبريز : مسكويه : تجارب الامم ، ج 2 ، ص 33 ( سال 329 ه / 42 - 941 م ) ؛ در ديلم ، گيلان و طبرستان : اصطخرى ، مسالك الممالك ، ص 205 ، 211 ؛ ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 . ص 377 و بعد ، 381 ؛ حوالى اسپهان ، كه درختهايش براى برگزارى جشن سده زردشتيان به كار مىرفته است ( سال 324 ه / 936 م ) : مسكويه : تجارب الامم ، ج 1 ، ص 311 ؛ حوالى سمرقند : ابن اثير : الكامل ، ج 8 ، ص 41 ( سال 310 ه / 23 - 922 م ) . در مورد سدگ - جشن سده رجوع كنيد به : Jivanji Jam Shedji Modi : The religious ceremonies and customs of the Parsees , 2 Aufl . ( Bambay 1937 ) , S . 436 . ( 50 ) . ابن فضلان : سفرنامه ، ص 114 و بعد . در ضميمه بند 13 الف نوشته‌هاى ديگرى درباره اين مسئله ) ؛ رجوع كنيد به : -